Als je in de Martinuskerk in Markelo naar boven kijkt, zie je hem al staan: statig, een tikje geheimzinnig, alsof hij elk moment kan beginnen te vertellen. En dat doet hij ook. Niet met woorden, maar met lucht, hout en metaal.
Het Hauptorgel is al ruim 150 jaar een vaste stem in de kerk. Gebouwd in 1863 door de Duitse orgelbouwer Carl Haupt uit Ostercappeln (bij Osnabrück), is het vandaag de dag een bijzonder stukje erfgoed: het is het enig overgebleven grote orgel van zijn hand. Daarmee is het orgel in Markelo écht een uniek exemplaar.
Een orgel is niet zomaar een instrument. Het is eigenlijk een heel orkest, verstopt in een kas. De beroemde organist César Franck zei het ooit treffend: “Mijn orgel is mijn orkest.” En dat past prachtig bij het Hauptorgel.
Het instrument heeft een rijke variatie aan klankkleuren. Van zacht en warm tot feestelijk en voluit. Precies wat je nodig hebt om samenzang te dragen, of om een moment van stilte net wat dieper te maken.
Wat het orgel extra karakter geeft zijn de doorslaande tongwerken, zoals Oboe en Trombone: registers met een uitgesproken, eigen stem die je niet in elk orgel tegenkomt. Kenners weten wat dat betekent, maar als bezoeker merk je het gewoon: er zit iets levends in die klank, iets dat je bijblijft.
In 1926 werd het onder handen genomen door firma Leichel uit Lochem. Het spannendste hoofdstuk kwam in 1964. Toen werd het orgel grondig gerestaureerd, maar men wilde het geluid van de 19e eeuw vervangen door een klankideaal dat in de jaren ’60 populair was: scherper, feller, moderner. Registers werden aangepast of vervangen, de intonatie veranderde, en het orgel raakte een deel van zijn oorspronkelijke romantische karakter kwijt.
'Het Hauptorgel is al ruim 150 jaar een vaste stem in de kerk'
Terug naar de echte Haupt-klank
Het werkte niet zoals gehoopt. Er kwamen klachten over stemming, mechaniek en bruikbaarheid. Rapporten uit 1978 en 1989 brachten de problemen in kaart en leidden uiteindelijk tot een belangrijke beslissing: terug naar de kern.
In 1995 kreeg het orgel zijn grote herstel. Technische gebreken werden aangepakt en het oorspronkelijke klankbeeld teruggebracht. Daarbij werden zelfs andere Haupt-orgels uit dezelfde periode bestudeerd, om te begrijpen hoe Haupt bouwde en hoe verdwenen onderdelen opnieuw gereconstrueerd konden worden.
Dat herstel was niet alleen technisch. Het ging ook over identiteit. De stem van het orgel werd weer herkenbaar “Haupt”.
In 2005 kreeg ook de buitenkant de aandacht die het verdiende: na kleurenonderzoek werd de orgelkas gerestaureerd. Zo werd niet alleen de klank, maar ook het gezicht van het orgel weer compleet.
Een orgel dat blijft ademen
Een orgel leeft met de seizoenen. Temperatuur, luchtvochtigheid, gebruik, alles heeft invloed. Daarom wordt het Hauptorgel jaarlijks gestemd door orgelmaker Reil. Want wie van dit monument wil blijven genieten, moet het blijven verzorgen.
Kom zelf luisteren
Misschien is dat wel het mooiste aan dit orgel: je hoeft er geen kenner voor te zijn. Je hoeft niet te weten wat een “dispositie” is, of hoe een tongwerk precies werkt. Je hoeft alleen maar te luisteren.
Het Hauptorgel is niet alleen een monument van hout, pijpen en geschiedenis. Het is een stem die Markelo al generaties lang begeleidt: bij vreugde, bij afscheid, bij feestdagen, bij gewone zondagen. En telkens opnieuw zegt het, op zijn eigen manier: je bent welkom.